De historische oorsprong en evolutie van cannabis

• Wie de oorsprong van cannabis ook maar enigszins nauwkeurig wil bepalen, moet rekening houden met de klimatologische omstandigheden die de plant nodig heeft voor een gezonde ontwikkeling, en kijken naar de eerste fossiele vondsten en de eerste bewijzen van historisch gebruik van deze plant door de mens.

Medicinale cannabis behoort tot de eerste planten in de geschiedenis die de mensheid actief is gaan telen. Dankzij die diepgewortelde geschiedenis beschikken we over veel informatie over het gebruik ervan door allerlei culturen en mensen over de hele wereld. Talrijke historische documenten en archeologische vondsten helpen ons te begrijpen hoe, waarom en wanneer cannabis in verschillende delen van onze aarde verscheen. Het wordt echter een stuk ingewikkelder zodra we iets willen weten over de werkelijke oorsprong en evolutie van dit veelzijdig bruikbare kruid.

Op dit moment beschikken we over geen enkele fossiele vondst van de allereerste cannabisplanten. Cannabis was altijd een waardevol handelsgoed en verspreidde zich als zodanig tijdens de migraties van de mensheid wijd en zijd over de hele wereld, wat nog een reden is waarom het voor ons moeilijk is het werkelijke begin ervan vast te stellen.

Door het gebrek aan solide bewijs moeten onderzoekers deductief te werk gaan en gebruikmaken van kennis over verwante planten. Die kan ons uiteindelijk helpen een zinvolle theorie op te stellen over hoe en waarom medicinale cannabis eigenlijk is ontstaan.

Welke omstandigheden heeft cannabis nodig om gezond te bloeien?

Wie de evolutionaire bron van cannabis ook maar enigszins nauwkeurig wil bepalen, moet eerst kijken naar de omgevingsomstandigheden waarin de plant het best gedijt: bijvoorbeeld de hoeveelheid zonlicht, de temperatuur, de luchtvochtigheid en de combinatie van alle parameters waarin cannabis floreert. We weten bijvoorbeeld dat cannabis een plant is die van zonlicht en hogere temperaturen houdt. Met die kennis kunnen we vrij veilig aannemen dat cannabis zich oorspronkelijk heeft ontwikkeld in een open type omgeving, zonder hogere begroeiing die veel schaduw werpt.

We weten ook dat cannabis reageert op de fotoperiode – tijdens de langere dagen in het voorjaar en de zomer groeit de plant razendsnel, terwijl ze bij kortere dagen en langere nachten begint te bloeien. Bovendien houdt cannabis niet van te veel kou, maar met voldoende water en voedingsstoffen kan de plant perioden van extreme hitte doorstaan.

Hoewel cannabis vochtige omstandigheden kan verdragen, is een te droge omgeving niet goed voor de plant. Verder zit een te natte omgeving vol invasieve schimmels waartegen cannabis zich slecht kan verdedigen – de plant heeft dus grond nodig die vocht goed afvoert.

Als we al deze feiten in aanmerking nemen, krijgen we een vrij duidelijk beeld van de omgeving waarin cannabis zich oorspronkelijk heeft ontwikkeld: een gematigd noordelijk klimaat met hete, vochtige zomers, waar de plant in alle rust haar levenscyclus van 4-6 maanden kan voltooien in zanderige, aangeslibde bodems, bijvoorbeeld langs waterlopen.

Wanneer ontstond de eerste cannabis?

De vraag waar cannabis ongeveer is ontstaan, hebben we daarmee al bijna beantwoord. Nu kunnen we ons richten op de vraag wanneer cannabis voor het eerst op aarde verscheen. Omdat er een fundamenteel gebrek aan fossiele vondsten is, moeten we kijken naar planten die verwant zijn aan cannabis. Ook hier stuiten we echter op een zekere controverse, want de taxonomische indeling van cannabis verschilt van botanicus tot botanicus.

De eerste die cannabis en zijn zusterplant hop in de plantenfamilie Cannabaceae indeelde, was de Oostenrijkse botanicus Stephan Endlicher in 1837. Later werd cannabis door andere botanici ondergebracht bij de Urticaceae – de brandnetelfamilie – en vervolgens bij de vijgenfamilie, de Moraceae.

In 2003 verscheen echter een artikel in het officiële botanische tijdschrift van Nieuw-Zeeland van de auteurs John McPartland en Judith Nicholson, die de verwantschap tussen planten onderzochten op basis van overeenkomsten in parasieten. De auteurs stelden vast dat 7 parasieten die actief zijn bij cannabisplanten ook voorkomen in de plantenfamilie Urticaceae, terwijl geen van deze 7 in de Moraceae voorkomt. Op basis van deze gegevens en de zogeheten regel van Fahrenholz kunnen we dus afleiden dat de Cannabaceae zich uit of samen met de Urticaceae hebben ontwikkeld.

De oudste momenteel beschikbare fossiele vondsten wijzen erop dat de familie Urticaceae zich ontwikkelde in het oligoceen, dat ongeveer 34 miljoen jaar geleden begon. Hop (Humulus lupulus), de naaste verwant van cannabis, was 6,38 miljoen jaar geleden volledig ontwikkeld. We kunnen dus grofweg aannemen dat cannabis zich ergens tussen 34 en 6,38 miljoen jaar geleden heeft ontwikkeld.

Waar heeft cannabis zich oorspronkelijk ontwikkeld?

Nu moeten we kijken naar historische en archeologische sporen die ons kunnen vertellen waar en wanneer cannabis voor het eerst door de mens werd gebruikt. Een van de recente ontdekkingen is bijvoorbeeld een neolithische bouwplaats in Taiwan uit de periode rond 12.000 jaar voor onze jaartelling, waar aardewerk werd gevonden dat versierd was met ingedrukt hennepkoord. Daarnaast werd in 2003 in het noordwesten van China, in de regio Xinjiang, een 2.700 jaar oud graf ontdekt met een gemummificeerde sjamaan, bij wie ook enkele resten van hennepzaden en -bladeren lagen.

Het historische gebruik van medicinale cannabis is ook goed gedocumenteerd in de oude heilige teksten van het hindoeïsme, de Atharvaveda, die ongeveer 1.400 tot 2.000 jaar voor onze jaartelling zijn ontstaan.

Er zijn ook bewijzen voor de oude Yamnacultuur uit het gebied van het huidige Noord-Europa, die cannabis zowel om zijn psychoactieve eigenschappen als als grondstof voor de productie gebruikte, en dat zo'n 3.000 jaar voor onze jaartelling. Andere bewijzen wijzen erop dat de mensen in het oude Egypte cannabis rond 1.550 jaar voor onze jaartelling begonnen te gebruiken. In de rest van Afrika werd cannabis echter veel later geïntroduceerd. In de Nieuwe Wereld verscheen cannabis pas met de komst van de Europese kolonisten.

Al deze bewijzen leiden ons dus logischerwijs tot de conclusie dat cannabis zich oorspronkelijk in Eurazië heeft ontwikkeld. Gezien het feit dat het Europese type wild groeiende cannabis minder psychoactief is dan de variëteit uit Zuid- en Oost-Azië, kunnen we bovendien aannemen dat de allereerste cannabis ontstond in Centraal-Azië, van waaruit de plant zich verder over de wereld verspreidde.

Het natuurlijke voorkomen van cannabis veranderde uiteraard geleidelijk met de klimaatveranderingen, dus de precieze locatie van het oorspronkelijke voorkomen bepalen is lastig. Sommige theorieën noemen specifiek het noordelijke gebied van de Tiensjan of het Altajgebergte.

Gezien onze kennis van de klimatologische eisen van cannabis en de eerste historische vermeldingen van het gebruik ervan door mensen, biedt de theorie van het oorspronkelijke voorkomen in Centraal-Azië voorlopig de meest redelijke verklaring. Hier stuitten waarschijnlijk 120.000 jaar geleden de eerste mensen die uit Afrika migreerden op de plant.

De rest is, zoals men zegt, geschiedenis.

Vertaling: Filip Maral

Auteur: Leafly staff

Bronnen: leafly.com